همه ما بارها اين جمله را نه تنها از مشاوران و روانشناسان بلكه از عامه مردم شنيده ايم و يا اينكه خودمان به ديگران توصيه كرده ايم:

” نيمه پُر ليوان را ببين نه نيمه خالی آنرا.”

در واقع درك ما از اين جمله می تواند نكته هايی را در مورد شخصيتمان بازگو كند. به طور كلی اگر در رويدادها و حوادث نيمه خالی را می بينيم بدبين و اگر نيمه پُر ليوان را مشاهده می كنيم خوش بين قلمداد می شويم. اين جمله استعاره از نوع نگرش و جهان بينی ما نسبت به مسائل و موضوعات مختلف زندگی است.

“شكسپير می گويد: هيچ چيز خوب يا بد نيست، طرز فكر ما است كه آنرا می سازد.”

سال های زيادی تصور می شد كه داشتن نگرش بدبينانه يا خوش بينانه نگرشی سخت و غير قابل تغيير است اما علم امروزی به اين مقوله معتقد نيست. همان گونه كه بدبينی آموختنی است، خوش بينی هم قابل يادگيری است و نظريه خوشی بينی را ارائه كردند.

بدبينی چيست؟

تعاريف مختلفی برای بدبينی وجود دارد. به طور خلاصه ادراك منفی و دلسرد كننده، نااميد و مأيوس از وقايع و اتفاقات؛ منفعل بودن و به دنبال مقصر گشتن، تصوير سازی طولانی مدت و غيرواقع بينانه از شكست، اعتماد به نفس پايين همراه با گفتگوی درونی يا بيرونی منفی كه اوضاع را بدتر هم می كند.

خوش بينی چيست؟

اعتقاد به اينكه علی رغم مشكلات و سختی های موجود، اتفاق های خوبی در راه است. خوش بينی دقيقاً نقطه مقابل بدبينی است. همه ما افرادی را ديده ايم كه چگونه با تلاش و خوشحالی بر چالش ها غلبه می كنند. افراد خوش بين از موقعيت های سخت برای توانمندشدن در مقابله با مشكلات و حل آنها استفاده می كنند. متأسفانه خوش بينی هميشه برای حل مشكلات كافی نيست. اما تفاوت در اينجاست كه فرد خوش بين هنگام مواجه با شكست آن را موقتی در نظر گرفته و ناتوانی اش را بابت چنين شرايط و موقعيتی، مقطعی می داند و آنرا به همه مسائل تعميم نمی دهد.

واژه ی «بدبینی» متشکل از سه جزء است؛ جزء اول کلمه ی «بد»، جزء دوم کلمه ی «بین» و جزء سوم که حرف اضافه ی « ی » می باشد.

وقتی به واژه ی بدبینی نگاهی بیندازیم، متوجه می شویم که این واژه در ظاهر خود اشاره دارد به دماغ بد و همچنین نگاه بد. شاید این ظاهر کلمه ما را از موضوع اصلی منحرف کند، چرا که موضوع اصلی چیزی فراتر از آن است که اسم آن را بدبینی بگذاریم. ظاهر کلمه ی بدبینی اشاره به دید بد و دماغ بد دارد اما به معنی باطنی آن که نگاه کنیم، معنی اصلی آن همان درک و فهم بد است. بخواهیم بیشتر بیان کنیم، استدلال بد، منطق بد و .... هم می تواند معنی داشته باشد. اما همانطور که بیان کردیم، معنی موضوع چیزی فراتر از این است که در کلمه ی بدبینی گنجانده شود و باید کلمه ای باب و در خور آن یافت شود.

● عوامل ایجاد بدبینی:

۱- بدون اجازه دست زدن به وسایل دیگران:

تا حالا با مواردی از این قبیل روبه رو شدید که وسایلتان را منظم می چینید اما هر بار که دوباره سراغ وسایلتان می آیید، می بینید وسایلتان دست کاری شده اند. یا نظم خاصی به وسایلتان ترتیب دادید که دقیقاً می دانید وسایلتان در چه جایی قرار گرفته اند و بعد متوجه می شوید جابه جایی در وسایلتان رخ داده است. شاید برای بار اول و دوم و سوم این جابه جایی را حواس پرتی خود بدانید و از کنار آن بگذرید. اما همین عامل به مرور زمان و تکرار، سبب خشم شما می شود و از این که علت جابه جایی وسایل خود را نمی دانید، عصبی می شوید. کم کم این عصبانیت شدت پیدا می کند و بنای غر زدن می کنی. سپس به بد لحن صحبت کردن شما منجر می شود و در آخر به مشاجره ی لفظی و گاهی دعوا منجر می شود. بعداً متوجه می شوید که برادرتان یا خواهرتان یا پدر و مادرتان دنبال وسایلی می گشتند که تصادفی به خاطر یک تماس بدنی یا لباس ها، وسایل شما را به هم ریختند و خود خبر نداشتند. یا هم واقعاً در وسایل شما دنبال چیزی می گشتند، که نه اجازه از شما گرفتند و نه شما را در جریان جستجوی خود قرار دادند.

۲- بیکاری:

یکی دیگر از عوامل ایجاد بدبینی، بی کاری است. آدم های بی کار زیاد حوصله شان سر می رود و همین باعث می شود که خود را به کاری مشغول کنند. مثلاً نظافت خانه، جابه جایی دکوراسیون خانه و ... . همین نظافت و تغییر دکوراسیون، سبب جابه جایی وسایلی می شود که ممکن است شما جای دقیق آنها را در ذهن دانسته باشید و در صورت لزوم سریع به آنها دسترسی داشته باشید. در صورت تغییر دکوراسیون و نظافت، این وسایل مورد نظر شما، در جای دیگری قرار می گیرند که شما نمی توانید به آنها دسترسی پیدا کنید. چنانچه وسایل مورد نیازتان در چندین جابه جایی مدام از دسترس شما خارج شوند، به مرور زمان با تسلط فکر بد به ذهنتان که احتمالاً شخصی درصدد است تا شما به موقع از وسایل مورد نیازتان استفاده نکنید، بدبینی سراغتان می آید.

۳- رک گویی:

در اصول تربیت اخلاقی انسان، حقیقت گویی از جایگاه بسیار بالایی برخوردار است. می توان گفت که رک گویی هم نوعی حقیقت گویی است، چرا انسان حقیقت مطلب را بیان می کند. اما رک گویی چرا سبب بدبینی می شود؟ در جامعه ی ما رازداری یکی از نکات بسیار ویژه ای است که در بین انسان ها رواج دارد. اما به ظاهر منافاتی با حقیقت گویی دارد. وقتی شخصی تمام گفتار و کردارش رک گویی باشد، انسان هایی چون: همشاگردی، دوست، همکار، برادر، خواهر و ... اینگونه استنباط می کنند که این شخص به هیچ وجه نمی تواند آدم قابل اعتمادی باشد، چرا که دست از رک گویی برنمی دارد و ممکن است که نقطه ضعف ها یا اسرار یا خوبی ها و بدی های ما را در انظار عمومی بیان کند. بدین صورت افراد کم کم از مصاحبت با چنین شخصی خودداری می کنند. همین خودداری افراد سبب می شود که طرف رک گو با خود به تفکر بپردازد که چرا همه از او دور می شوند؟ وقتی برای سؤال خود جوابی نمی یابد و کسی هم در جواب سؤال او حاظر نیست بگوید که ضعف تو رک گویی است؟، بدبینی سراغ شخص می آید که نکند کار بدی انجام داده ام؟ یا خدایی ناکرده عملی بدی از من سرزده است؟ در میان همین افکار کم کم احساس تنهایی می کند، احساس می کند که کسی او را دوست ندارد و ... . این بدبینی ها ممکن است دوام دار باشد، و ممکن است شخص به دلیل فهمیدن اصل ماجرا، کوتاه مدت شود.

۴- دروغگویی:

از آنجا که در جامعه ی دینی و اسلامی ما تأکید فراوان بر اجتناب از دروغ گویی شده است، دروغ گویی خصلت بدی است، چرا که سبب عواقبی جبران ناپذیر می شود.  

چرا بايد خوش بين باشيم؟ آيا خوش بين بودن آنقدر ارزشمند است كه زمان و انرژی بابت آن صرف كرده و آنرا بياموزيم؟

دلايل محكم و قطعی وجود دارد كه خوش بين بودن فوايد زيادی دارد.

افزايش سلامت جسمانی:

استرس تهديدی جدی برای سلامت همه ما است. افزايش سطح استرس باعث بالارفتن سطح التهاب ها، كاهش ايمنی بدن، افزايش سردرد و بروز علائم ديگری از بيماری ها می شود. البته كه افراد خوش بين به طرز جادويی از استرس معاف نيستند اما مشخص شده كه آنها نسبت به افراد معمولی و بدبين به طور موثرتری استرسشان را مديريت كرده و راهی برای مقابله با استرس پيدا می كنند.

افزايش سلامت روح و روان:

در تحقيقی در دانشگاه پنسيلوانيا نشان داده شد دانشجويانی كه روش ها و تكنيك های خوش بينی را آموزش ديده بودند كمتر دچار افسردگی متوسط تا شديد می شدند. همچنين كاهش اضطراب نيز از مواردی است كه در اثر خوش بينی رخ می دهد.

موفقيت در كسب و كار:

از ديگر مزايای خوش بينی در افرادی كه اين مهارت را آموخته اند بوده نه به علت قدرت ماورايی و جادويی خوش بينی بلكه زمانی كه شما خوش بين هستيد انرژيتان رو به افزايش و بهبودی است و اين باعث افزايش بهره وری و كارآمدی در محل كار و زندگی و در نتيجه موفق تر بودن می شود.

افزايش طول عمر:

خوش بينی در تحقیقات مورد بررسی قرار گرفته است؛ پژوهش های ساير محققان نيز رابطه مثبت خوش بينی و بهبود سريع تر بيماران جراحی شده، افزايش اميد به زندگی بيماران سرطانی را نشان می دهد.

سید احسان راستگو سوق