خلاقيت و يادگیری در کودکان (قسمت اول)

خلاقيت و يادگیری در کودکان (قسمت اول)

تغيير و تحول در عرصه های مختلف اجتماعی، اقتصادی، سياسی و فرهنگی در عصر حاضر امری اجتناب ناپذير و مهم  است، و اين تغيير و تحول به نوبه ی خود از پيشرفت هايی که بطور روزمره در علوم و تکنولوژی های مختلف در سطح جهان نشأت می گيرد، از اين گذشته نيز در عرصه زندگی پديد می آيد.

از آنجايی که در جهان پيچيده امروزی بدنبال تغيير و تحولات نيز در عرصه ها، فرصت ها و تهديدهای گسترده ای نيز ايجاد می شود، لذا سازمان ها و شرکت ها به روش هایی راه حل ها و طرز نگرش های تازه برخورد صحيح و اصولی با اين فرصت ها و تهديدها نياز دارند. به طوری که بتوانند فرصت ها را غنيمت شمرده و به مقابله با تهديد ها بپردازند.

خلاقيت مقوله ای است که ارتباط نزديکی با تغيير و تحول دارد. به عبارتی می توان تغيير و تحول را ناشی از خلاقيت و ايده های خلاق پنداشت. به همين دليل است که دستاوردهای علمی بشر در عرصه های مختلف اجتماعی، اقتصادی، سياسی، فرهنگی و... جملگی اشاره به اين نکته دارند. با ايده های خلاق و به مفهوم عام آن يعنی خلاقيت می توان پيشرفت ها و دستاوردهای تازه ای را برای زندگی بشر به ارمغان آورد.

موانع خلاقيت در محيط خانواده

تأکيد بيش از حد والدين بر هوش و حافظه کودک

بسياری از والدين، ناآگاهانه کودک خود را فقط با هدف تقويت مهارت های حافظه ای و انباشتن ذهن وی از اطلاعات لغوی، تربيت و هدايت می کنند و برای حافظه و هوش کودک خود اهميتی بيش از حد قائل می شوند. اين گروه از والدين بدون در نظر گرفتن اين اصل تربيتی مهم که تنها اطلاعات عمومی و داشتن حافظه قوی برای تکامل و رشد فکری و باروری استعدادهای کودک کافی نيست، با اصل قراردادن هوش و پرورش کودک از ساير توانمندی های ذهنی و روانی کودک خود که مهم ترين آنها تفکر خلاق است، غافل می مانند.

ايجاد رقابت ميان کودکان

معمولاً رقابت ميان کودکان وقتی پديد می آيد که

الف: نوعی ارزيابی و رتبه بندی توسط والدين وجود داشته باشد.

ب: پاداشی يا جايزه ای در ميان باشد. معمولاً کودکان چنان احساس می کنند که کار آنها توسط والدين مورد ارزش گذاری قرار خواهد گرفت و يا به بهترين کار جايزه يا پاداش داده خواهد شد، بيش تر از آنکه به انجام بهتر آن کار بينديشند، به کسب جايزه فکر می کنند. ضمن اينکه گاهی اين رقابت ها به ستيزه جويی ميان کودکان تبديل می شود  و سبب  می گردد تا آنها نتوانند از توانايی ها و استعدادهای واقعی خود استفاده کنند.

تأکيد افراطی بر جنسيت کودک

تأکيد زياد بر جنسيت کودک و تمايز قائل شدن زياد ميان دختر و پسر يکی از موانع مهم رشد خلاقيت کودکان در گروهی از خانواده ها است. دربرخی از فرهنگ ها بسياری از دختران و پسرانی که از تفکرهايی خلاق برخوردار هستند، به سبب ملزم شدن به رعايت پاره ای مقررات و هنجارهای از پيش تعيين شده و همچنين به دليل قرار گرفتن در نقش های قالبی که فرهنگ و محيط بر آنها تحميل کرده، علايق و تمايلات خلاقانه خود را سرکوب می کنند و در نتيجه به تدريج دچار تعازض شده و خلاقيت آنها از بين می رود.

قرار دادن قوانين خشک و دست و پا گير در منزل

بسياری از والدين برای کودک خود قوانين و مقررات خشک و محدود کننده ای نظير تعداد ساعت های درس خواندن در روز، رأس ساعت معين خوابيدن، استفاده از لوازم خاص و... قرار می دهند. پديدآوردن چنين شرايطي در منزل و اصرار و پافشاری بر رعايت آنها از جانب کودکان، سبب می شود کودک تدريجاً به کليشه ای و تکراری رفتار کردن عادت کند. بايد توجه داشت که افکار و رفتارهای کليشه ای و تکراری نقطه متضاد خلاقيت است.

عدم آشنايی والدين با مفهوم واقعی خلاقيت

عدم آگاهی  و شناخت برخی والدين از فرآيند رشد خلاقيت در کودکان و مطالعه نکردن آن ها در اين زمينه، سبب می شود آن ها هيچگاه نتوانند برای پرورش و شکوفايی خلاقيت کودک خود برنامه ريزی و اقدام صحيحی نمايند و به اين ترتيب ناخواسته سبب می شوند استعداد های خلاق کودک آنها به هدر رود.

انتقاد مکرر از رفتارهای کودک

ارزيابی پی در پی رفتارهای کودک و زير ذره بين قراردادن و انتقاد از کارهای او در خانواده، آزادی، امنيت خاطر و اعتماد به نفس کودک را مختل می سازد و ترس از اشتباه را در وی تقويت می کند. اين ترس چنانچه در کودک حالت مرضی پيدا کند، جرأت ابراز هرگونه انديشه جديد و يا انجام کارهايی که در عين خلاق بودن احتمال وجود اشتباه نيز در آن ها وجود دارد را در کودک از بين می برد و به اين ترتيب خلاقيت کودک که لازمه اش داشتن آزادی و امنيت خاطر در محيط خانواده و ريسک پذيری و عدم ترس از اشتباه می باشد، با مانع روبه رو می گردد.

بيهوده شمردن تخيلات کودک

تخيل کودک اساس خلاقيت اوست و چنان چه تخيلات و رؤياهای کودک با بی توجهی، تمسخر و يا بيهوده انگاشتن از جانب والدين روبه رو شود، در واقع سرچشمه خلاقيت او خشکانده شده است. محکوم کردن خيال پردازی کودک و وادار نمودن او به واقع بينی در خانواده نگرش و شيوه ای کاملاً اشتباه است.

عدم شناسايی علائق درونی کودک

بسياری از کودکان خصوصاً در سن پايين، از علائق و کشش های خود نسبت به موضوعات و پديده های پيرامون اطلاع روشنی ندارند و يا اين که نمی توانند آن را به زبان بياورند. اين موضوع از مواردی بسيار حساس به شمار می رود که بايد از همان دوران کودکی مورد توجه والدين قرار گيرد.خانواده هايی که نسبت به اين مسئله بی تفاوت هستند و سعی نمی کنند انگيزه ها و موضوعات مورد علاقه کودک خود را شناسايی و کشف کنند، ناخواسته فرصت های زيادی برای رشد خلاقيت کودک از وی سلب می کنند.

عدم وجود حس شوخ طبعی در منزل

شوخ طبعی از شاخصص های مهم خلاقيت به شمار می رود و  وجود حس شوخ طبعی در فضای خانواده بسيار حائز اهميت است، زيرا مستقيماً به رشد خلاقيت کودک کمک می کند. اما در خانواده هايی که فضای زندگی آنها خشک، رسمی و جدی است، زمينه ای برای بروز حس شوخ طبعی کودک بوجود نمی آيد و در نتيجه در چنين محيطی بسياری از کشش های خلاقانه ی کودک پنهان می ماند.

تحميل نقش بزرگسال به کودک

بسياری از والدين علاقمند هستند که کودک آنها سريعاً رشد کند و کودکی خود را پشت سر بگذارد. آن ها  گاهی برای تسريع اين امر سعی می کنند با کودک خود همانند بزرگسالان رفتار کنند و به تبع آن از کودک خود ايفای نقش های بزرگتر از محدوده سنی آنها را دارند. تحميل نقش های کاذب بزرگسالی به کودکان، روند رشد اجتماعی آنان را مختل می سازد و سبب پديد آمدن رفتارهای نا به هنجار و تصنعی در آنها می گردد و همين امر باعث از بين رفتن بسياری از استعدادهای خلاق دوران کودکی می گردد.

فرزندان خلاق خود را بشناسيم

برای شناخت توانايی های فرزندانمان بهتر است به تحقيقاتی که درباره فرآيند يادگيری و مهارت های مختلف فکری است، مطالعه ای داشته باشيم. دانشمندان بسياری در اين خصوص پژوهش هايی داشته اند.

شکل 4 ربعی مغز و و تمايلات تفکری را نشان می دهد، مغز را مانند دايره ای تجسم کرده که به 4 ربع تقسيم شده است. ربع ها را به ترتيب الفبايی نام گذاری می کنيم. قسمت بالايی ربع (قشر مخ) با A نشان داده شده است و در جهت خلاف حرکت عقربه های ساعت قسمت ها  B ,C و D در پی آن قرار می گيرند و هر کدام از اين مربع ها گروه های بسيار متمايزی از توانايی های تفکری يا روش های يادگيری و دانستن را دارا هستند.

ربع A: ويژگي های تفکر تحليلی اين ربع واقعی، تحليلی، کمی، فنی و منطقی و استدلالی و انتقادی است. اين ربع با تحليل داده ها، ارزيابی، ريسک، آمار، بودجه های مالی محاسبات، همچنين با سخت افزار فنی، حل مسائل تحليلی و تصميم گيری بر اساس منطق و استدلال سر و کار دارد. موضوع ها و حرفه های مورد پسند افرادی که تفکر ربعA را ترجيح می دهند حساب، جبر، حسابان، حسابداری بعلاوه علوم و فن آوری است. و کلا، مهندسان، دانشمندان رايانه، تحليل گران و تکنسين ها، بانکداران و فيزيکدانان تفکر ربع A را ترجيح می دهند و درباره واقعيت ها و تحليل های انتقادی صحبت می کنند. اگر متفکر ربع A نباشيد و مايل باشيد اين توانايي ها را در خود توسعه دهيد، بايد رياضيات و دوره های علمی و تمرينات بسياری را انجام دهيد که باعث توسعه مهارت های تفکر A در شما شود.

ربع B: ويژگی های تفکر تحليلی اين ربع سازمان يافته، با توالی، کنترل، برنامه ريزی، محافظه کار، ساختار يافته، منظم و با پشتکار است. شکل آن سازمانی است و به اجرا در آوردن راه حل را حمايت می کند. توليد کننده و وظيفه طلب است. موضوع ها و حرفه های مورد پسند افرادی که تفکر ربع B را ترجيح می دهند، بسيار ساختارمند و سازمان دهی شده است. طراحان و مديران اجرايی و دفترداران نمايانگر تمايل تفکر B هستند و آنها مشکل پسند، ايرادگير و سخت کوش می نامند. اگر متفکر ربع B نباشيد و مايل باشيد اين توانايی را در خود توسعه دهيد، دوره ای برای دفترداری، ديسک ها، کتاب ها و عکس های خود تنظيم کنيد و شجره خانوادگی درست کنيد. همه روزه به موقع در محل کار خود حضور داشته باشيد و برای هر يک از دانش پژوهان خود پرونده تحصيلی تهيه کنيد. بودجه شخصی طراحی کنيد و آن را به مدت دو هفته رعايت کنيد. غذای جديدی را با پی گرفتن دستورالعمل يک دستور غذايی پيچيده بپزيد. بايد بدانيم برای برخورداری از زندگی متوازن تفکر B ضروری است؛ اما اگر اين ربع منحصراً مورد استفاده قرار گيرد، می تواند مانع پرقدرتی در برابر تفکر خلاق باشد.

ربع C: ويژگي های تفکر تحليلی اين ربع حسی، احساسی، بين فردی (انسان گرا) است. اين ربع با آگاهی از احساسات، هيجانات فيزيکی، ارزش ها، موسيقی و ارتباطات، سر و کار دارد و برای تدريس و تربيت لازم است. فرهنگ ربع C انسان گرايانه؛ هميار و معنوی است. اين ربع ارزش طلب و احساسگر است. موضوع ها و حرفه های مورد پسندی که تفکر ربع C دارند برای موضوع های درسی خاص در مدرسه مانند علوم اجتماعی، موسيقی، تئاتر، ورزش های حرفه ای تمايل نشان می دهند و در فعاليت های گروهی شرکت می کنند و معلمان، پرستاران، مددکاران اجتماعی، موسيقيدان ها تمايل بيشتری به تفکر ربع C دارند. آنها درباره خانواده، کار تيمی، رشد شخصی و ارزش ها صحبت می کنند. رفتار اين متفکران در حال رشد است و به ديگران نزديک و علاقمند به کار موسيقی می شوند و تمايل به در ميان گذاشتن ايده ها با ديگران هستند و احساس همياری دارند، البته نه رقابت.

اگر مايل باشيد اين توانايی را در خود توسعه دهيد، بايد تدريس کنيد. پرستاری و مراقبت از بچه ها نياز به تفکر ربع C دارد. به فعاليت هايی که ارتباط خوب را تقويت می کند و درباره کارهايی که ديگران برايتان انجام داده اند فکر کنيد و روشی برای تشکر از آنها بيابيد. يک شخص مسن را برای نگهداری انتخاب يا به انجمن های خيريه کمک کنيد. روان خود را در نور ديد و کتاب های مذهبی اديان الهی را بخوانيد. سبزی يا ميوه ای که تا بحال نخورده ايد را بچشيد و گياهان دارويی بکاريد و از آن استفاده کنيد. گل بکاريد و دسته گلی را هنرمندانه درست کنيد و کسی که دلتنگ است را شاد کنيد. از گردش در طبيعت لذت ببريد و به صداها و بوی گل ها توجه کنيد. در سميناری درباره اينکه چگونه احساسات خود را بهتر منتقل يا بيان کنيد شرکت کنيد و برای خوردن غذا با خانواده وقت بگذاريد و دليلی برای برگزاری جشنی خاص پيدا کنيد.

ربع D: ويژگی های تفکر تحليلی اين ربع ها، کلی نگری، نوآور، بصری، خلاق، تخيلی، مفهومی، انعطاف پذير و شهودی هستند. اين ربع تفکر اکتشافی، تأسيس کننده، مبتکر و آينده نگر است. همچنين بازيگوش، ريسک طلب، و مستقل است. متفکر ربع D ترجيح می دهد به موضوع های درسی مانند هنر (نقاشی، مجسمه سازی) هندسه، طراحی، شعر و معماری توجه کند و گاهی بی نظم، رويايی و غير واقع بين هستند. رفتار ربع D اگر با خود انضباطی، توجه و منطق تعديل شود موفق تر خواهد بود.

اگر متفکر ربع D نباشيد و مايل باشيد توانايی را در خود توسعه دهيد چه کار بايد بکنيد؟

زمان حل هر مسأله ای 2 يا 3 راه متفاوت بيابيد. زيبايي يک طراحی يا ساختمان يا شي ء را ارج نهيد. با وسايل بازی مختلف بازی کنيد. به کلاس نقاشی برويد. با گل قالبسازی بازی کنيد. به خود مجال خيالبافی بدهيد. سوال های متفاوت بپرسيد و پاسخ های متفاتوت بسياری بيابيد. يک غذای حرفه ای اختراع کنيد سپس آن را درست کنيد. بدون احساس گناه از اتلاف وقت به مقصد محل نامشخص رانندگی يا قدم بزنيد. بدون نگرانی درباره هزينه 200 عکس بگيريد و بکوشيد از مناظر عجيب عکس بگيريد. يک بادبادک بسازيد و به ان صورتی که برای پرواز کردن ساخته شده پرواز دهيد.

اگر از يکی از اين ربع ها گريزان هستيد بايد نقشه کاری را برگزينيد که همه روز مجبور به عمل کردن به آن شيوه نباشيد. زيرا ميزان دلسردی و سطح انرژی تلف شده آن بالا خواهد بود. مغز برای يک کل بودن طراحی شده است، ولی با وجود اين حس می توانيم و بايد بياموزيم که بی همتايی مغز خويش و ديگران را ارج نهيم. سازمان ها برای موفق شدن و به منظور حل موثر مساله در واکنش در برابر موقعيت های در حال تحول بايد همه 4 ربع مغز را داشته باشند. بهتر است ما نيز از تصوير 4 ربع مغز استفاده کنيم.

دو نوع آموزش برای حمايت تمام مغزی مورد نياز وجود دارد.

1- مهارت های تفکر خلاق  تقويت و توسعه داده شود.

2- مهارت ها با آميخته شدن در فرايند حل خلاقانه مساله دنبال شوند.

لازم است بدانيم آمار نشان داده است که خانه داران نيز بسيار خلاق هستند. چرا که نوع کارشان نياز به انعطاف و مهارت های مختلف دارد و يا بايد کارها را بصورت همزمان انجام دهند. برای همين می گوييم "خلاق" هستند.

خلاقيت با هوش بالا ارتباط مستقيم ندارد، به آن معنی که اگر کسی خلاق باشد حتماً بايد تيز هوش باشد. طی مزاح به تفکر خلاق کمک می کند. چرا که ذهن را از مسير معمول و قابل پيش بينی جدا می کند و بايد ياد بگيريم چگونه از اين توانايی ها استفاده کنيم و اين توانايی ها برای تفکر و حل مساله بايد به کارگيری کل مغز در هم آميزد.

افشين سليمان

دسته ها: وبلاگ

دیدگاه خود را بنویسید

دیدگاه پس از تائید مدیریت منتشر می شود.