منشور اخلاق حرفه‌ای روان‌پزشکی در ایران (ویراست اول‌، ۱۳۹۴) قسمت اول

منشور اخلاق حرفه‌ای روان‌پزشکی در ایران (ویراست اول‌، ۱۳۹۴) قسمت اول

این مجموعه که پس از جلسات مکرر بحث و بررسی، در نهایت در تاریخ ۱۵ مرداد ۱۳۹۴ به تأیید هیأت مدیره‌ی انجمن علمی روانپزشکان ایران رسیده است، کاری است از کمیته‌ی اخلاق و قانون انجمن که با مشارکت استاد فقید مرحوم دکتر هاراطون داویدیان، دکتر یدالله فرهادی، دکتر احمد علی نوربالا، دکتر سید احمد واعظی، دکتر رحیم آصفی، دکتر عباس تولایی، دکتر مهدی نصر اصفهانی، دکتر مهدی صابری، دکتر سید حمید نقوی، دکتر سید احمد جلیلی، دکتر حمید یوسفی، دکتر علیرضا ظهیرالدین و دکتر سید محمود طباطبایی، در طی حدود ۳۵ جلسه در مدت بیش از هفت سال تدوین شده است.

مقدمه

روان‌پزشکی، به عنوان شاخه‌ای از رشته‌ی پزشکی، با بهره‌گیری از علوم مرتبط با عوامل زیستی، روانی و اجتماعی، می‌تواند به بهترین نحو، هنرِ «تسکین آلام انسان‌های رنجور از اختلال رفتاری و روانی» را به منصه‌ی ظهور برساند. با توجه به ماهیت و کارکرد این رشته در تعامل با افکار و عواطف آدمی، تأثیر عمل‌کرد روان‌پزشکان، نه‌تنها بر جنبه‌های اثرپذیری درمانی بیماران، بلکه بر الگوگیری از ابعاد رفتاری و شخصیتی آنان نیز مطرح است. بنابراین، ضروری است که جامعه‌ی روان‌پزشکان، به عنوان یکی از جلوه‌های متعالی ‌حرفه‌ی پزشکی، نه‌تنها خود را مزین به اخلاق پزشکی، که آراسته و ملبّس به اخلاقِ ویژه‌ی حرفه‌ی روان‌پزشکی کند و در عین حال، در مواردِ معدود تخطّی از مرزهای حرفه‌ای، آنان را با میثاق‌های شغلی خود آشناتر، و جایگاه و اهمیت حرفه را به آنان یادآوری نماید.

نهال روان‌پزشکی نوین در ایران، به همت رادمردانی نیک‌اندیش و نیک‌رفتار از سال ۱۳۱۸، غرس شده و با تلاش پیش‌کسوتانی دانا، انسان‌دوست و متخلّق به اخلاق پزشکی و انسانی تا این زمان سرافرازانه به راه خود ادامه می‌دهد. شایسته است که روان‌پزشکان معاصر نیز در تداوم این راه، علاوه بر روزآمد نگاه‌داشتن آموزش‌های تخصصی و مهارتی خود، به تمام میثاق‌های بین‌المللی اخلاق حرفه‌ای پای‌بند و وفادار باشند.

در ضمن، با توجه به ویژگی‌های خاص فرهنگی، قومی و دینی ایرانیان، و حفاظت از سوابق زرین و دیرین تاریخ پزشکی ایران‌زمین، ضروری است که جامعه‌ی روان‌پزشکی ایران منشور اخلاق حرفه‌ای خود را، که محصـــول تلاش هفت ‌ساله‌ی کمیته‌ی اخلاقِ انجمن علمی روان‌پزشکان ایران بوده و با استفاده از ره‌نمودهای صاحب‌نظران این حرفه و دیگر حرفه‌های مرتبط، به ویژه سند کمیته‌ی دایمی اخلاقِ انجمن جهانی روان‌پزشکی، تدوین و تنظیم شده است، پذیرفته و از آن حمایت کرده، و با رعایت کامل مفاد آن، از هویت جمعی این رشته و نیز متخصصان آن، در راستای ارتقای سلامت روان جامعه پاس‌داری کنند.

اصول منشور

اصول و قواعد زیر به مثابه منشورِ اخلاق حرفه‌ای در روان‌پزشکی ایران و برای روان‌پزشکان این سرزمین اعلام می‌شوند. امید است روان‌پزشکان، و نیز انجمن علمی روان‌پزشکان ایران، با آگاهی و عمل به این اصول، مسؤولیت خود را نه‌تنها در برابر بیماران/مُراجعان، بلکه در برابر خانواده‌ها، جامعه، همکاران، سایر متخصصان این حرفه، دیگر متخصصان پزشکی، حرفه‌ی روان‌پزشکی و نیز در قبال خویش، در راستای پیش‌گیری، تشخیص و درمان اختلالات روان‌پزشکی و آسیب‌های مربوط، ایفا کنند.

در این منشور، ضمن مرور و بررسی بیانیه‌های هاوایی (۱۹۷۷) و مادرید (۱۹۹۶، تجدیدنظر شده در ۲۰۰۵) و نیز استفاده از موازین اخلاقیِ پیش‌نهادی کمیته‌ی دایمیِ اخلاق در انجمن جهانی روان‌پزشکی (منتشر شده در سال ۲۰۱۱) روی‌هم‌رفته مجموعه‌ای به دست آمد که اینک در قالب اصول و قواعدی در پنج حیطه‌ی شغلی، شامل (۱) کارروان‌پزشکی، (۲) آموزش، (۳) پژوهش، (۴) سلامت عمومی، و (۵) فعالیت سازمانی، عرضه می‌شود.

اصول مذکور شامل خیررسانی، احترام به استقلال، پرهیز از زیان‌بخشی، تلاش برای به‌بود سازی حرفه، به‌کارگیری تخصصِ روان‌پزشکی در خدمت به جامعه بوده و قواعد مورد نظر هم شاملرازداری، رضایت آگاهانه، وفاداری، و برابری است. بدیهی و قابل پیش‌بینی است که متناسب با ارتقای دانش در حوزه‌های سلامت روان، اختلالات روان‌پزشکی، و کیفیت مراقبت روان‌پزشکی، موازین این منشور قابل تجدیدنظر خواهند بود.

این اصول و قواعد مربوط عبارت‌اند از:

۱ـ روان‌پزشکان، برای تأمین، حفظ و ارتقای سلامت روان، اساس «اخلاقی» قایل بوده و آن را ذاتی «سلامت» و نوعی فعالیت اخلاقی تلقی می‌کنند.

۲ـ روان‌پزشکان پای‌بندی به اخلاق حرفه‌ای را در زندگی حرفه‌ایِ خود مهم می‌دانند و با پذیرش فلسفه‌ی عملی اخلاق و احترام به قوانین موجود در چارچوب آن عمل کرده و موجب افزایش اعتماد عمومی به این حرفه و شاغلان آن می‌شوند.

۳ـ متخصصان روان‌پزشکی در ارتباط خود با بیماران، از سویی الزامات و حقوق جامعه را، و از سوی دیگر مصالح بیماران و خانواده‌ی آنان را، به ویژه در زمینه‌ی احترام به استقلال، رازداری و رضایت آگاهانه، رعایت می‌کنند.

۱ـ۳ـ روان‌پزشک، بر پایه‌ی اصل «احترام به استقلال» و قاعده‌ی «وفاداری» ـ وفای به عهد و تعهد به حقیقت ـ و نیز اصول «خیررسانی» و «پرهیز از زیان‌بخشی» خود را ملزم به رعایت رازداری می‌داند.

۲ـ۳ـ روان‌پزشک معتقد است که باید اظهارات بیمار/ مُراجع را صرفاً در پرونده‌ی خصوصی، و در اتاق معاینه و مشاوره حفظ کند.

۳ـ۳ـ روان‌پزشک می‌داند که حق بیمار/مراجع در زمینه‌ی رازداری پزشکی تا پس از مرگ او نیز تسری دارد؛ و روان‌پزشک پس از مرگ بیمار/مراجع نیز نمی‌تواند اسرار او را فاش کند.

۴ـ۳ـ روان‌پزشک، اصل «احترام به استقلال» را به معنای احترام گذاشتن به خواسته‌های بیماران/مراجعانِ واجد صلاحیت می‌داند. شرایط وجود این صلاحیت شامل «نبودن فشارها و محدویت‌های خارجی بر بیمار/مراجع، در کنار وجود توانایی‌های ذهنیِ حیاتی ـ مثل اراده، توانِ درک لازم، توان تصمیم‌گیری داوطلبانـه» است.

۵ـ۳ـ روان‌پزشک شرایط نقض رازداری را تنها محدود به درخواست خود بیمار/مراجع، یا درخواست مقامات قضایی ـ و نه وکلا و امثال آنان ـ می‌داند و در مواردی آن را مجاز می‌شمرد که بنا به اظهارات بیمار/مراجع، خطر آسیب شدید روانی یا جسمی، خودِ او و یا فرد دیگر را تهدید کند.

۶ـ۳ـ در مواردی که در رسانه‌های عمومی مطالبی درباره‌ی فردی انتشار یافته و از روان‌پزشکان می‌خواهند که در مورد او اظهارنظر کنند، روان‌پزشک می‌تواند در این اظهار نظر دیدگاه کلی خود را بیان کند، و در چنین مواردی اظهار نظر تخصصی درباره‌ی فردی خاص را اخلاقی نمی‌داند، مگر آن که (۱) شخصاً فرد مورد نظر را مورد مصاحبه و معاینه قرار داده باشد و (۲) خود فرد اجازه‌ی اطلاع‌رسانی درباره‌ی آن را به روان‌پزشک داده باشد. روان‌پزشک فراهم آوردن این دو شرط را در جهت رعایت دو اصل اخلاقی «احترام به استقلال» و «رضایت آگاهانه» می‌داند.

۴ـ روان‌پزشکانی که در حوزه‌ی آموزش و پژوهش فعالیت می‌کنند، با تسلط بر موازین علمی و پای‌بندی به موازین اخلاقی و فرهنگی، حقوق آزمودنی‌ها را در عرصه‌ی پژوهش و حقوق بیماران را در عرصه‌ی آموزش رعایت کرده و با این نگرش خود، اعتماد فراگیران  و افراد تحت نظارت را به حرفه‌ی روان‌پزشکی جلب می‌کنند.

۱ـ۴ـ متخصصان روان‌پزشکی کسب رضایت آگاهانه را نه‌تنها مانع پیش‌رفتِ پژوهش، درمان یا مشاوره ندانسته، بلکه موجب تقویت آن می‌دانند. آنان، عناصر مهم رضایت آگاهانه را شامل صلاحیت، آگاهی و رضایت فرد می‌دانند. به عبارت دیگـر، ضروری است که آزمودنی/بیمار/مُراجع، به شرط دارا بودن صلاحیت (مشروح دربند ۴-۳) و پس از دریافت اطلاعات مربوط به پژوهش/درمان/مشاوره، برای شرکت در آن تصمیم‌گیری کند.

۲ـ۴ـ روان‌پزشکان در انتشار نتایج پژوهش‌ها ـ در قالب مقاله، کتاب، راه‌نماهای بالینی، و سخن‌رانی ـ بر هر دو نوع نتایج مثبت و منفی آن‌ها و نیز بر ارزش احتمالی یافته‌ها و محدودیت‌های نتیجه‌گیریِ حاصل از داده‌ها تأکید می‌کنند و حمایت‌های مالی، اعم از دولتی، خصوصی و شرکت‌های دارویی را به وضوح نام می‌برند.

۵ـ روان‌پزشکان، با درک اهمیت رعایت موازین علمی و اخلاق حرفه‌ای، بدون توجه به سلیقه‌ها و منافع شخصی، تصمیم‌گیری‌های بالینی و مهارت‌های خود را ارتقا می‌بخشند.

۱ـ۵ـ روان‌پزشکان برای استمرار توانمندی بالینی خود، ضمن تلاش پی‌گیر برای روزآمد نگاهداشتنِ دانش خود، معتقدند که کسب مهارت تخصصی، تنها متکی بـر درک برنامه‌های درمانی نیست، بلکه به کاربست موفقیت‌آمیزِ آن برنامه‌ها نیز وابسته است.

۶ـ روان‌پزشکان، در تأمین سلامت بیماران‌شان، حداکثر مصالح و منافع آنان را مقدم بر برآوردنِ نیازهای شخصی خود می‌دانند.

۱ـ۶ـ روان‌پزشک، در صورتی درمان اجباری را برای یک فرد توصیه می‌کند که او را خود، شخصاً، معاینه کرده و بیماری وی را واجد ملاک‌های بستری و درمان اجباری تشخیص داده باشد.

۷ـ روان‌پزشکان توجه و عمل به موارد زیر را سرلوحه‌ی فعالیتِ حرفه‌ای خویش قرار می‌دهند:

۱ـ۷ـ روزآمد کردن دانش تخصصی خود.

۲ـ۷ـ برقراری تعامل مبتنی بر اخلاق حرفه‌ای با همکاران.

۳ـ۷ـ درخواست مشاوره با همکاران و سایر متخصصان، در موارد ضرورت.

۱ـ۳ـ۷ـ متخصصان روان‌پزشکی، با اذعان به محدودیت‌های فردیِ خویش، در مواردی که مهارت‌های خود را برای پاسخ‌گویی به همه‌ی نیازهایِ تخصصیِ بیماران، ناکافی ببینند، با همکار یا همکاران باصلاحیت خودمشاوره کرده یا، در صورت لزوم، بیمار را به او ارجاع می‌دهند.

۴ـ۷ـ انجام رواندرمانی با رعایت موازین اخلاق حرفه‌ای.

۱ـ۴ـ۷ـ روان‌پزشک به‌دقت مراقب است تا از اطلاعاتی که بیمار در طی درمان در اختیار او قرار داده است، جز برای دست‌یابی به مقاصد درمانی و در جهت مصالح بیمار، استفاده نکند؛ و از موقعیت اقتدارِ منحصربه‌فردی که شرایط درمان، و به ویژه روان‌درمانی، در اختیار او قرار داده است، برای تأثیر گذاشتن بر بیمار، به هر شکلی که مستقیماً در جهت اهداف درمان نباشد، استفاده نکند.

۵ـ۷ـ پرهیز از برقراری ارتباط غیردرمانی، از جمله ارتباط تجاری، با بیمار و بستگان بیمار، و ارتباط درمانی با بستگان و دوستان خود.

۱ـ۵ـ۷ـ روان‌پزشک می‌داند که برقراری ارتباط غیردرمانی، از جمله ارتباط تجاری، با بیماران و بستگان نزدیک و کلیدی آنان، و نیز در برخی موارد برقراری ارتباط درمانی با خویشاوندان و دوستان خود، باعث خلل در واقع‌بینی و قضاوت بالینی او شده، و می‌تواند به ارزیابی، تشخیص بیمار، و پیش‌رفتِ درمان آسیب زده و منجر به تضعیف پیوند یا اتّحادِ درمانی بیمارـ متخصص، و در نهایت آسیب رساندن به فرایند درمان شود.

۲ـ۵ـ۷ـ برای نمونه، این موارد را مثال‌هایی از این نوع پیوندهای بحث‌انگیز و احیاناً غیرمجاز می‌داند: پذیرش دوستان به عنوان بیمار/مُراجع، دعوت بیمار/مُراجع به میهمانی، فروش کالا به ویژه دارو به بیمار/مُراجع.

۳ـ۵ـ۷ـ علاوه بر این‌ها، در بعضی موارد که ممکن است به رابطه‌ی درمانی یا قضاوت بالینی آسیب بزند، بهتر است روان‌پزشک به درمان دانش‌جوی خود نیز نپردازد.

۶ـ۷ـ خودداری از شراکت در هر نوع عملیات تقسیم دست‌مُزد

۱ـ۶ـ۷ـ متخصصان روان‌پزشکی توافقی را که مطابق آن به ازای دریافت درصدی از حق‌الزحمه‌ی سایر پزشکان یا افراد غیرپزشک ـ مانند اعضای تیم‌های بهداشت روان ـ به آنان بیمار ارجاع بدهند یا وساطت کنند، غیرقابل ‌قبول می‌شناسند، و این عملیات را تقسیم دست‌مزد و آن را مغایر با قانون و اخلاق می‌دانند.

۷ـ۷ـ پرهیز از اخذ وجوه نامتناسب با خدماتِ درمانی ارایه ‌شده به بیمار.

۸ـ۷ـ پرهیز از تحمیل هزینه‌های غیرضروری به بیمار.

۹ـ۷ـ پرهیز از تجویز و ترویج دارو و تجهیزات غیرموجه تحت تأثیر تبلیغ یا تطمیع شرکت‌های دارویی و تجهیزاتی.

۱۰-۷- پرهیز از برقراری هرگونه ارتباط جنسی با بیمار و بستگان کلیدی او.

 

منبع

ادامه مطلب...

دسته ها: وبلاگ

دیدگاه خود را بنویسید

دیدگاه پس از تائید مدیریت منتشر می شود.